เมื่อวันที่ 12/11/2569 จังหวัดเชียงรายประชุมหารือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและภาคประชาสังคม เพื่อหาแนวทางแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย หลังเกิดสถานการณ์น้ำขุ่นผิดปกติจนการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายต้องหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราว เมื่อวันที่ 5 พ.ย.ที่ผ่านมา ขณะที่ผลตรวจพบสารหนูสูงกว่าค่ามาตรฐานประมาณ 25–30 เท่า
กปภ.แม่สายเผยน้ำดิบยังขุ่นสูง 2,000–3,000 NTU
นายคมสัน สัมมา ผู้จัดการการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สาย รายงานว่า เมื่อวันที่ 5 พ.ย.2569 เวลาประมาณ 15.00 น. เจ้าหน้าที่ตรวจพบค่าความขุ่นของน้ำดิบเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว จึงตรวจสอบคุณภาพน้ำเพิ่มเติม และพบค่าสารหนูเพิ่มสูงขึ้นประมาณ 29–30 เท่าของค่ามาตรฐาน สอดคล้องกับผลตรวจของสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษ
หลังประเมินสถานการณ์ กปภ.เห็นว่า ความขุ่นและปริมาณสารหนูในน้ำดิบสูงเกินกว่าระบบผลิตน้ำจะรองรับได้ จึงตัดสินใจหยุดการผลิตน้ำประปา พร้อมรายงานให้นายอำเภอแม่สายและผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายทราบ และประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตามแผนเผชิญเหตุ
ระหว่างนั้น กปภ.เพิ่มความถี่ในการตรวจวัดคุณภาพน้ำทุก 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมง เนื่องจากมีน้ำสำรองในถังเก็บน้ำใสจำกัด ก่อนประกาศหยุดจ่ายน้ำในเวลา 18.00 น. ของวันเดียวกัน
ต่อมาในช่วงเวลา 20.00–22.00 น. ค่าความขุ่นและสารหนูเริ่มลดลง จึงกลับมาผลิตน้ำได้อีกครั้งในเวลาประมาณ 22.00 น. และทยอยจ่ายน้ำให้ประชาชนบางพื้นที่ตั้งแต่เวลา 02.00 น. ของวันที่ 6 พ.ย. ก่อนฟื้นฟูระบบจ่ายน้ำให้กลับเข้าสู่ภาวะปกติ
นายคมสันระบุว่า ระบบประปาแม่สายรับน้ำจาก 2 แหล่ง แบ่งเป็นสถานีผลิตน้ำแม่สายประมาณร้อยละ 50 และสถานีเกาะช้างอีกร้อยละ 50 โดยพื้นที่รับน้ำจากสถานีแม่สายมีผู้ใช้น้ำประมาณ 9,500 ราย ซึ่งได้รับผลกระทบจากการหยุดผลิตน้ำในครั้งนี้
ส่วนสถานการณ์ล่าสุด กปภ.ยังคงเฝ้าระวังคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง พบค่าความขุ่นของน้ำดิบอยู่ที่ประมาณ 2,000–3,000 NTU ขณะที่ค่าสารหนูลดลงมาอยู่ที่ประมาณ 0.03–0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้ยังสูงกว่าค่ามาตรฐาน แต่ กปภ.ระบุว่ายังอยู่ในระดับที่ระบบผลิตน้ำสามารถบำบัดได้
สาธารณสุขตรวจพบสารหนูในปัสสาวะเกินเกณฑ์ 31 คน
ด้าน นายณรงค์ ลือชา รองนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า ผลกระทบต่อสุขภาพจากการปนเปื้อนสารหนูในแหล่งน้ำและสิ่งแวดล้อมอาจไม่ปรากฏในระยะสั้น แต่ต้องติดตามต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดจึงเริ่มจัดเก็บข้อมูลสุขภาพประชาชนตั้งแต่ปี 2568 และวางแผนติดตามต่อเนื่องถึงปี 2572 ก่อนพิจารณาขยายระยะเวลาเฝ้าระวังออกไปอีกอย่างน้อย 10 ปี เพื่อเปรียบเทียบข้อมูลสุขภาพรายบุคคลในระยะยาว
ปี 2568 คัดกรองประชาชนได้มากกว่า 2,000 คน และตรวจปัสสาวะ 322 คน พบผู้มีค่าสารหนูเกินเกณฑ์ 1 คน เป็นเกษตรกรผู้ปลูกพริกใน อ.เวียงเชียงรุ้ง แต่ผลตรวจล่าสุดกลับมาอยู่ในเกณฑ์ปกติ
ส่วนปี 2569 ขยายการคัดกรองครอบคลุมทั้ง 18 อำเภอของจังหวัดเชียงราย รวมถึงพื้นที่ลุ่มน้ำลาวและลุ่มน้ำอิง คัดกรองประชาชนได้มากกว่า 6,000 คน และตรวจปัสสาวะกลุ่มเสี่ยง 546 คน ใน 16 อำเภอ พบผู้มีค่าสารหนูอนินทรีย์ในปัสสาวะเกินเกณฑ์ 31 คน กระจายอยู่ในหลายลุ่มน้ำ ได้แก่
- ลุ่มน้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก 15 คน
- ลุ่มน้ำโขง 9 คน
- ลุ่มน้ำลาว 3 คน
- ลุ่มน้ำอิง 4 คน
สำหรับประชาชนที่มีผลตรวจเข้าข่ายเสี่ยง สำนักงานสาธารณสุขจะติดตามสุขภาพเพิ่มเติม ทั้งการตรวจร่างกาย ตรวจเลือด และตรวจปัสสาวะ รวมถึงตรวจสมาชิกทุกคนในครอบครัว พร้อมเก็บตัวอย่างจากบ้านใกล้เคียงอีก 10 หลังคาเรือน โดยเก็บตัวอย่างบ้านละ 1 คน
นอกจากนี้ ยังตรวจตัวอย่างน้ำกินน้ำใช้ในครัวเรือน และสอบสวนข้อมูลอย่างละเอียด ทั้งพฤติกรรมการบริโภค การใช้น้ำ ตลอดจนการใช้ปุ๋ยและสารเคมีทางการเกษตร เพื่อค้นหาสาเหตุและแหล่งที่มาของการได้รับสารหนู
ข้อมูลทั้งหมดจะถูกบันทึกในระบบบริการสุขภาพของโรงพยาบาลในพื้นที่ เพื่อใช้ติดตามและเปรียบเทียบสุขภาพรายบุคคลในระยะ 5–10 ปีข้างหน้า โดยขณะนี้อยู่ระหว่างวิเคราะห์ผลตรวจเพิ่มเติม
อย่างไรก็ตาม นายณรงค์ยืนยันว่า จากการเก็บตัวอย่างปัสสาวะประชาชนใน อ.แม่สาย ตลอด 2 ปีที่ผ่านมา ยังไม่พบผู้มีค่าสารหนูในปัสสาวะเกินเกณฑ์
นักวิชาการเสนอไทย-เมียนมาตรวจน้ำร่วม ใช้มาตรการการค้ากดดัน
ส่วนแนวทางแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เสนอให้รัฐบาลไทยเร่งเปิดเวทีเจรจาระหว่างไทยกับเมียนมา เพื่อจัดตั้งกลไกตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกัน พร้อมพิจารณามาตรการทางการค้าชั่วคราว เพื่อกดดันให้เกิดการแก้ไขปัญหากิจกรรมเหมืองแร่ที่อาจส่งผลกระทบต่อแหล่งน้ำข้ามพรมแดน
ข้อเสนอสำคัญคือการจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมาตามกรอบข้อตกลงหรือ TOR เพื่อให้ทั้งสองประเทศลงพื้นที่ตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกันเป็นครั้งแรก โดยเสนอให้จัดประชุมที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย
ดร.สืบสกุลระบุว่า การประชุมในพื้นที่จะทำให้ผู้แทนทั้งสองประเทศเห็นสภาพปัญหาด้วยตนเอง โดยเฉพาะความขุ่นและการเปลี่ยนสีของน้ำ พร้อมเสนอให้เก็บตัวอย่างน้ำพร้อมกันในหลายจุด เช่น บริเวณสะพานข้ามแม่น้ำสายแห่งที่ 1 และ 2 แม่น้ำรวก รวมถึงบริเวณปากแม่น้ำรวก ก่อนแยกนำตัวอย่างไปตรวจวิเคราะห์ตามขั้นตอนที่กำหนดไว้ใน TOR
พร้อมเสนอให้จังหวัดเชียงรายเร่งผลักดันเรื่องดังกล่าวไปยังรัฐบาลและหน่วยงานส่วนกลาง เพื่อให้การประสานงานกับเมียนมาเกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม
นอกจากนี้ ยังเสนอให้รัฐบาลพิจารณามาตรการทางการค้าชั่วคราว เช่น การระงับนำเข้าแร่บางชนิด อาทิ แร่ดีบุกและแร่ตะกั่ว รวมถึงพิจารณาระงับการส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีไปยังเมียนมา จนกว่าจะมีแนวทางแก้ไขปัญหาที่ชัดเจน โดยเห็นว่ามาตรการทางการค้าเป็นเครื่องมือหนึ่งที่สามารถใช้สร้างแรงกดดันให้เกิดการแก้ไขปัญหาได้
